Skąd pochodzi samojed? Historia rasy, lud Nieńców i co mówią geny

Jeśli kiedykolwiek spotkałeś samojeda, wiesz, że trudno przejść obok niego obojętnie. Ta biała, puszysta bryła z uniesionymi kącikami ust wygląda, jakby nieustannie się uśmiechała. To nie efekt hodowlanych zachcianek — ten charakterystyczny wyraz pyska ma całkowicie pragmatyczne korzenie, których szukać trzeba nie w europejskich ringach wystawowych, ale na syberyjskiej tundrze, w temperaturach sięgających minus czterdziestu stopni Celsjusza. Uniesione kąciki pyska zapobiegają zwisaniu śliny i tworzeniu się sopli lodu. Ewolucja bywa piękna.

Lud Samojedów i ich psy

Słowo “samojed” w nazwie rasy odnosi się nie do psów, lecz do ludzi. Było to dawne, europejskie określenie zbiorcze koczowniczych ludów zamieszkujących północno-wschodnią Syberię i tereny Półwyspu Jamalskiego — dziś główną z tych grup etniczych stanowią Nieńcy (ros. Ненцы, dawniej Samojedy). Przez tysiące lat żyli oni w bliskiej symbiozie ze swoimi psami, których nie hodowali z myślą o jednym zadaniu, lecz o wszystkich naraz.

Psy Nieńców pędziły stada reniferów, ciągnęły sanie z całym dobytkiem podczas sezonowych migracji, pilnowały obozowiska i towarzyszyły przy polowaniach. Ale ich rola nie kończyła się na pracy — w noce, gdy temperatura spadała poniżej wszelkiej ludzkiej wytrzymałości, psy wtulały się w śpiące dzieci, ogrzewając je własnym ciałem. Standardy FCI odnotowują po dziś dzień, że rasa wywodzi się z Półwyspu Jamalskiego i była użytkowana przez ludy samojedyjskie właśnie w tych czterech rolach: pasterstwo reniferów, transport saniami, stróżowanie i łowiectwo.

Ta wielofunkcyjność odróżnia samojeda od wielu innych ras arktycznych. Nie był psem specjalistą — był psem kompletnym, bo Nieńcy nie mogli sobie pozwolić na nic innego.

Ernest Kilburn-Scott i droga do Europy

W 1889 roku angielski przyrodnik Ernest Kilburn-Scott powrócił z Archangielska z czekoladowo-brązowym szczeniakiem o imieniu Sabarka. On i jego żona Alexandra spędzili trzy miesiące wśród ludu Samojed na Syberii — i wyraźnie zabrali stamtąd coś więcej niż tylko wspomnienia.

Kilka lat później, około 1895 roku, do Anglii trafiła pierwsza biała suka imieniem Whitey Petchora, która stała się matecznikiem dzisiejszego wzorca kolorystycznego. Klub rasy (Samoyed Association) założono w 1909 roku, wtedy też spisano pierwszy standard. Britanyjski Kennel Club oficjalnie zatwierdził rasę w 1912 roku.

Kilburn-Scott jest do dziś uznawany za twórcę samojeda jako europejskiej rasy hodowlanej — choć psy te istniały w Syberii tysiące lat, zanim ktokolwiek w Europie pomyślał o standardzie. To ciekawa dysproporcja, charakterystyczna zresztą dla wielu starożytnych ras: ich historia zaczyna się na długo przed jakimkolwiek europejskim “założycielem”.

Biegun południowy i sława polarnych odkrywców

Samojedy weszły do historii w wielkich literach za sprawą wypraw polarnych przełomu XIX i XX wieku. Fridtjof Nansen korzystał z tych psów podczas próby dotarcia do bieguna północnego w 1893 roku (wyprawa statkiem Fram). Roald Amundsen miał samojedy wśród swoich zaprzęgów, gdy w 1911 roku jako pierwszy człowiek stanął na biegunie południowym. Ernest Shackleton zabrał je na legendarną wyprawę Endurance w latach 1914–1917.

Te wyprawy nie tylko rozsławiły rasę — udowodniły jej wyjątkowe zdolności w warunkach, w których inne psy po prostu nie dawały rady. A powracający do Europy badacze przywozili psy ze sobą, co bezpośrednio przyczyniło się do popularyzacji rasy poza Syberią.

Podobny mechanizm — arktyczny lud, pies o wielowiekowej historii, polarna sława — znają miłośnicy innej rasy z tej samej strefy geograficznej. O tym, jak wyglądała ta historia w przypadku husky’ego syberyjskiego, pisałam osobno.

Co mówią badania genetyczne

Tu zaczyna się część, którą uważam za szczególnie fascynującą — bo genomika psa wywraca do góry nogami wiele założeń, jakie mieliśmy o historii ras.

W 2017 roku Parker i współpracownicy opublikowali w piśmie Cell Reports największe do tamtej pory badanie genomiczne rasy psów — 1346 zwierząt, 161 ras, około 150 tysięcy markerów genetycznych SNP (Parker et al., Cell Reports 2017, 19(4):697–708, DOI: 10.1016/j.celrep.2017.03.079). Autorzy budowali klastry genetyczne, grupując rasy na podstawie podobieństwa ich genomów. Wyłonili 23 takie grupy. Samojed nie trafił do żadnej z nich.

Brzmi jak anomalia, ale w istocie jest to wynik diagnostyczny: rasy, które pozostają “niezaklasyfikowane” w analizach klastrowych, to zazwyczaj rasy najstarsze — tak zwane bazalne (ang. basal breeds). Ich linia genetyczna rozgałęziła się od wspólnego pnia tak dawno, że późniejsze krzyżowania i intensywna selekcja hodowlana XIX i XX wieku ich po prostu nie dotknęły. Samojed zachował swój oryginalny profil genomowy w stopniu, który wyróżnia go spośród ogromnej większości współczesnych ras.

Dodatkowe badania paleogenetyczne — analiza starożytnych próbek psich DNA z Syberii prowadzona przez zespół Laurent Frantza — wykazały, że znaczna część genomu samojeda daje się powiązać z liniami rodowymi sprzed co najmniej 9500 lat. To stawia samojeda w gronie psów, których historia sięga głębiej niż niemal jakiejkolwiek innej rasy hodowlanej na świecie.

Analiza haplotypów z badania Parker’a przyniosła jeszcze jeden ciekawy wynik: eurazjer, rasa stworzona w Niemczech dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku, wykazuje zaskakujące podobieństwo haplotypów właśnie z samojedem, keeshondem i chow chow. Jest to genetyczne potwierdzenie dobrze udokumentowanej historii hodowlanej eurazjera — ale jednocześnie dowód, jak daleko sięgają ślady samojeda w genomach ras powstałych znacznie później.

Tematykę bazalnych ras psów i ich historii genomowej poruszam też w artykułach o maltańczyku i nowofundlandczyku — każda z tych ras ma swoją genetyczną osobliwość i zasługuje na osobną opowieść.

Historia, która trwa

Nie piszę o tym dlatego, że lubię puszystych psów z uśmiechem — choć tu akurat nie mam nic do ukrycia. Piszę, bo historia ras to historia ludzi. Nieńców żyjących przez tysiąclecia w harmonii z psami, którym powierzali życie i ciepło własnych dzieci. Kilburn-Scottów, których zafascynowała Syberia na tyle, by do niej pojechać i zabrać stamtąd coś żywego. Odkrywców polarnych, którzy zaufali psim zaprzęgom w warunkach, w których maszyny jeszcze nie istniały.

Samojed jest piękny. Ale jeszcze piękniejsza jest historia, która za tą bielą stoi — historia sięgająca znacznie dalej niż 1889 rok, głębiej niż jakikolwiek europejski standard, i udokumentowana dziś nie tylko w starych archiwach, ale w samym genomie psa.