Rhodesian Ridgeback: historia rasy i genetyczna tajemnica grzbietu

Kiedy po raz pierwszy spotkałam Rhodesian Ridgeback z bliska, pierwsze co zrobiłam — pogłaskałam go pod prąd sierści, żeby sprawdzić, czy ten charakterystyczny pas naprawdę rośnie inaczej. Rośnie. Włosy na grzbiecie, biegnące od zadu w kierunku karku, tworzą wyraźną, symetryczną granicę z resztą okrywy. Nie jest to efekt czesania ani urazy. To cecha zakodowana w DNA, przekazywana z pokolenia na pokolenie od co najmniej kilkuset lat — a historia tego „zapisu” jest niezwykła zarówno ze względów biologicznych, jak i kulturowych.

Psy Khoikhoi — pierwotne źródło grzbietu

Zanim Rhodesian Ridgeback trafił do ksiąg rodowodowych, na południu Afryki żyły psy należące do ludów Khoikhoi — wędrownych pasterzy zamieszkujących tereny dzisiejszej Namibii, Botswany i Republiki Południowej Afryki. Europejscy podróżnicy i osadnicy opisywali je już w XVII i XVIII wieku: były to średniej wielkości psy o krótkim, twardym futrze, i część z nich miała charakterystyczny grzbiet z włosów rosnących „pod prąd” wzdłuż kręgosłupa.

Psy te służyły Khoikhoi jako stróże i pomocnicy myśliwscy. Kiedy na południe Afryki docierali coraz liczniejsi europejscy osadnicy, dostrzegali w nich walory, których brakowało sprowadzonym z Europy rasom: doskonałą orientację w terenie, odporność na upał i suchar, wytrzymałość na długich dystansach.

„Pies lwi” van Rooyena

Decydujący etap w historii rasy przypada na drugą połowę XIX wieku. W 1879 roku Reverend Charles Helm, misjonarz, przywiózł do Hope Fountain Mission na terenach dzisiejszego Zimbabwe dwie suki z charakterystycznym grzbietem. Tam poznał go Cornelius van Rooyen (1859–1915) — Afrykaaner, farmer i zapalony myśliwy.

Van Rooyen przez kilkadziesiąt lat krzyżował suki z grzbietem z psami różnych ras: Chartem Angielskim, Dogiem Niemieckim, Terrierem Irlandzkim, Pointerem Angielskim, Bulldogiem i Owczarkiem Szkockim Szorstkowłosym. Efektem był pies zwany potocznie „psem lwim van Rooyena” — wytrwały, odważny, odporny na afrykański upał i zdolny do tropienia dużej zwierzyny, w tym lwów. Psy ostrzegały myśliwych, drażniły zwierzynę i utrzymywały ją w miejscu — nie atakowały lwa samodzielnie.

Nazwa „Rhodesian” pochodzi od ówczesnej Rodezji Południowej. W 1922 roku Francis Richard Barnes sporządził w Bulawayo (dzisiejsze Zimbabwe) pierwszy pisemny standard rasy. W 1926 roku South African Kennel Union formalnie go zatwierdziła. Fédération Cynologique Internationale (FCI) uznała rasę 21 lutego 1955 roku jako standard nr 146, zaliczając ją do Grupy 6 — psów gończych i ras pokrewnych.

Duplikacja 133 kilobaz — co kryje się za grzbietem

Przez długi czas grzbiet był traktowany czysto opisowo: cecha rasowa, która odróżnia Ridgeback od innych psów. Pytanie o jej biologiczne podłoże pozostawało bez odpowiedzi — aż do 2007 roku, kiedy Nina Salmon Hillbertz z zespołem opublikowała wyniki badań w Nature Genetics [1].

Naukowcy odkryli, że grzbiet jest efektem dominującej mutacji powodującej duplikację fragmentu DNA o długości około 133 kilobaz (133 000 par zasad). Duplikacja ta obejmuje geny FGF3, FGF4, FGF19 oraz ORAOV1 — przy czym trzy pierwsze kodują czynniki wzrostu z rodziny FGF (ang. Fibroblast Growth Factor). To właśnie nadekspresja tych genów w skórze prowadzi do nieprawidłowego ustawienia pęcherzyków włosowych w miejscu grzbietu.

Mutacja jest dominująca: wystarczy jedna kopia zmutowanego genu (odziedziczona od jednego z rodziców), by grzbiet się pojawił. Psy z dwiema kopiami mutacji (homozygoty) mają grzbiet identyczny wizualnie, ale okazuje się, że niosą dodatkowe ryzyko zdrowotne — o czym za chwilę.

Rhodesian i Thai Ridgeback — dwa kontynenty, jedna mutacja

Fascynujący aspekt badań Salmon Hillbertz dotyczy nie tylko Rhodesian Ridgeback. Ta sama duplikacja chromosomalna odpowiada za grzbiet u zupełnie innej rasy — tajlandzkiego Ridgeback Dog. Obydwie rasy rozwijały się na oddzielnych kontynentach, bez kontaktu ze sobą przez setki lat. A jednak naukowcy stwierdzili, że mutacja genetyczna jest tożsama.

Nie wiadomo z pewnością, czy to wynik dwóch niezależnych zdarzeń mutacyjnych w tym samym miejscu genomu, czy też ślad dawnych migracji psów wzdłuż szlaków handlowych. Samo pytanie jest otwarte i stanowi jeden z bardziej intrygujących problemów w genomice ras psów.

Grzbiet a dermoid sinus — złożona relacja

Praca Salmon Hillbertz z 2007 roku sugerowała, że ta sama duplikacja genetyczna, która powoduje grzbiet, predysponuje też do dermoid sinus — wrodzonej wady polegającej na obecności kanału łączącego skórę z tkankami głębszymi, niekiedy sięgającego rdzenia kręgowego. Dermoid sinus jest poważnym schorzeniem, wymagającym interwencji chirurgicznej.

Jednak w 2022 roku Xia Zhang i Ottmar Distl z Hanoweru opublikowali w Animal Genetics wyniki badań, które skomplikowały ten obraz [2]. Autorzy stwierdzili, że duplikacja odpowiedzialna za grzbiet nie jest tożsama z locus odpowiedzialnym za dermoid sinus — innymi słowy, są to osobne lokalizacje genomowe. Związek między grzbietem a tym schorzeniem jest bardziej złożony niż sądzono na podstawie wcześniejszej pracy: istnieje korelacja, ale nie tak bezpośrednia przyczynowość, jak zakładała pierwotna hipoteza.

To dobry przykład na to, jak nauka działa w praktyce: wyniki badań są weryfikowane, a nowe prace doprecyzowują lub korygują wcześniejsze wnioski.

Rhodesian Ridgeback w genomice ras

Rhodesian Ridgeback pojawia się też w szeroko zakrojonych analizach genetycznych ras psów. Parker i współpracownicy, w pracy opublikowanej w Cell Reports w 2017 roku [3], przeanalizowali dane genomiczne z ponad 160 ras i wykazali, że współczesne rasy noszą wyraźne ślady geograficznego pochodzenia i historycznych migracji. Rasy pochodzące z Afryki Południowej tworzą genetycznie odrębną grupę — Rhodesian Ridgeback wśród nich.

Zestawienie tego z badaniami dotyczącymi związku genotypu z charakterem i zachowaniem psa przypomina, że geny rasy nie determinują osobowości w prosty sposób — temat jest znacznie bardziej złożony, niż wskazują popularne przekonania o rasach.

Grzbiet jako żywy dokument

Fascynuje mnie to, że grzbiet Rhodesian Ridgeback jest dosłownie zapisany w jego DNA — najprawdopodobniej od co najmniej kilkuset lat, odkąd psy Khoikhoi towarzyszyły wędrownym pasterzom na południu Afryki. Dziś możemy ten zapis odczytać na poziomie sekwencji nukleotydów i wskazać konkretne geny zaangażowane w jego powstawanie.

Dla hodowców oznacza to możliwość testów genetycznych, które pozwalają przewidzieć, czy dane szczenię będzie miało grzbiet. Dla weterynarzy — lepsze zrozumienie relacji między genotypem a ewentualnym ryzykiem zdrowotnym. A dla mnie to kolejny dowód na to, że każdy pies nosi w sobie skomplikowaną historię — historię, którą można pisać zarówno na pergaminie, jak i na nici DNA.

Jeśli interesują Cię inne starożytne rasy z niezwykłą historią, polecam wpis o Saluki — psie, którego geny pamiętają pierwsze zboża świata.

Źródła:

[1] Salmon Hillbertz NHC, Isaksson M, Karlsson EK, Hellmén E, Pielberg GR, Savolainen P, Wade CM, von Euler H, Gustafson U, Hedhammar Å, Nilsson M, Lindblad-Toh K, Andersson L, Andersson G. Duplication of FGF3, FGF4, FGF19 and ORAOV1 causes hair ridge and predisposition to dermoid sinus in Ridgeback dogs. Nature Genetics. 2007 Nov;39(11):1318–20. PMID: 17906623. DOI: 10.1038/ng.2007.4

[2] Zhang X, Distl O. A study of Rhodesian Ridgeback dogs indicates that the duplication responsible for hair ridge is not identical with the hypothesized locus for dermoid sinus. Animal Genetics. 2022. PMID: 35067986. DOI: 10.1111/age.13172

[3] Parker HG, Dreger DL, Rimbault M, Davis BW et al. Genomic Analyses Reveal the Influence of Geographic Origin, Migration, and Hybridization on Modern Dog Breed Development. Cell Reports. 2017. PMID: 28445722. DOI: 10.1016/j.celrep.2017.03.079