Gończy Polski — polska rasa myśliwska, która przez 17 lat nie miała rodowodu

Kiedy myślimy o starych polskich rasach psów, pierwsze skojarzenie to zwykle owczarek podhalański — biały, masywny, od wieków na połoninach. Ale jest inna polska rasa, zdecydowanie mniej znana, z historią równie długą i zdecydowanie dramatyczniejszą. Gończy Polski przez stulecia służył polskiej szlachcie, przeżył rozbiory i dwie wojny światowe, a potem przez kilkadziesiąt lat istniał bez papierów — na marginesie kynologicznego systemu, który go nie uznawał.

XIII wiek — pierwsze ślady w polskich kronikach

Gończy Polski to rasa z grupy 6. FCI, sekcja psów gończych średniej wielkości (Standard nr 354). Ale zanim trafił do któregokolwiek rejestru, przez wieki był zwykłym psem roboczym polskich lasów.

Pierwsze wzmianki o polowaniu z psami gończymi w Polsce pochodzą z XIII wieku — są w piśmiennictwie myśliwskim, na dworach Piastów i Jagiellonów. Od XIV do XVIII wieku psy gończe były stałym elementem szlacheckiej kultury łowieckiej. W 1819 roku Jan Szytier w Poradniku Myśliwych opisał dwa typy polskich gońców: cięższego (odpowiednik późniejszego Ogara Polskiego) i lżejszego, o krótszej, twardej sierści — bezpośredniego przodka dzisiejszego Gończego Polskiego. Szytier traktował je jak jeden gatunek w dwóch odmianach, nie jak odrębne rasy.

📌 Zapamiętaj: Gończy Polski jest jedną z pięciu polskich ras uznanych przez FCI. Więcej o wszystkich piszę w artykule o polskich rasach rodzimych.

Rozbiory i obie wojny światowe niemal zrujnowały pogłowie. Rasy przetrwały w rękach myśliwych z głębokiej prowincji — szczególnie we wschodnich Karpatach i górskich lasach wschodniej Polski, gdzie psy nadal pracowały bez opieki żadnej instytucji.

Dwa psy, dwa losy — podział, którego nikt nie planował

Po II wojnie światowej dwa człony pogłowia rozwijały się niezależnie, wokół dwóch postaci.

Józef Pawlusiewicz, znany polski kynolog, odziedziczył psy po ojcu i przez dziesięciolecia szukał psów do hodowli pod nazwą hodowli „z Karpat”. Jego zwierzęta były lżejsze, o innym umaszczeniu — czarno-podpalane, o gęstej krótkiej sierści. Pawlusiewicz napisał dla nich pierwszy realny standard hodowlany i pracował nad oficjalną rejestracją w Polskim Związku Kynologicznym.

Płk Piotr Kartawik hodował psy przywiezione z rodzinnych stron na Białorusi — cięższe, masywniejsze, o wyraźniejszych kościach. W 1966 roku FCI uznała typ Kartawika jako osobną rasę: Ogar Polski. I w tym momencie psy Pawlusiewicza straciły jakikolwiek status. Nie spełniały nowego standardu Ogara Polskiego — były za małe, inaczej zbudowane, inaczej ubarwione. Na wystawach były dyskwalifikowane. Na rodowodowni nie można było ich zarejestrować.

⚠️ Uwaga: Myśliwi nadal używali psów Pawlusiewicza do polowania na dziki i śledzenia postrzałków, bo cenili ich pracę — ale hodowla odbywała się bez dokumentacji. Przez niemal dwie dekady były oficjalnie „kundlami”.

Biometria i stud book — jak nauka uratowała rasę

Sprawa zaczęła się zmieniać, gdy kynolodzy przeprowadzili pomiary biometryczne. W Warszawie w 1968 roku, a potem w latach 1982–83, dokonano szczegółowych pomiarów obu populacji. Wyniki były jednoznaczne: to nie są dwa typy jednej rasy — to dwie różne rasy. Różniły się budową głowy, klatki piersiowej, proporcjami kończyn i wzorcem umaszczenia.

W 1983 roku Polski Związek Kynologiczny otworzył oddzielną księgę rodową dla psów z grupy Pawlusiewicza, nadając rasie nazwę Gończy Polski. Standard opracował dr Kazimierz Ściesiński. Do 1989 roku hodowcy musieli jeszcze przebrnąć przez kilka lat selekcji, żeby wyeliminować efekty wcześniejszych krzyżówek — bo do 1982 roku obie linie były ze sobą kojarzone. Pierwsze rodowody z wpisem „Gończy Polski” wystawiono dopiero w 1989 roku.

💡 Podpowiedź: Jeśli interesuje cię historia innych ras, które rozwinęły swój charakter w specyficznych warunkach geograficznych, polecam artykuł o jamnikach — psach myśliwskich, które polowały na borsuki.

Droga do FCI — od polskiego stud booka do Lipska

Po 1989 roku rasa istniała oficjalnie w Polsce, ale poza systemem FCI. Żeby rasa polska mogła wystąpić na wystawach zagranicznych z oceną kynologiczną, potrzebne było uznanie Fédération Cynologique Internationale.

10 listopada 2006 roku FCI przyznało rasie uznanie tymczasowe (prowizoryczne). Dopiero 7 listopada 2017 roku, na Walnym Zgromadzeniu FCI w Lipsku, Gończy Polski otrzymał status rasy definitywnie uznanej — jako piąty polski pies w historii FCI. Standard obowiązujący do dziś pochodzi z 23 listopada 2017 roku; językiem oficjalnie autentycznym jest angielski.

W 2024 roku rasę uznał również The Kennel Club w Wielkiej Brytanii (1 kwietnia 2024).

Wygląd i charakter

Gończy Polski to średniej wielkości pies gończy: samce w kłębie 55–59 cm, suki 50–55 cm, waga 22–26 kg. Sierść krótka, gęsta, przylegająca. Typowe umaszczenie to czarno-podpalane lub brązowo-podpalane; dopuszczalne jest też jednolite rudobrązowe.

To pies pracujący — i widać to w jego charakterze. Odważny, stabilny, z dużą wytrzymałością. Nieufny wobec obcych, ale nie agresywny. Ma donośny, melodyjny głos, który zmienia się w trakcie pogoni — myśliwi od wieków cenili te rasy za to, że po samym dźwięku można było ocenić, co dzieje się w lesie.

FCI wymaga, by do tytułu Championa Polski Gończy Polski miał nie tylko wyniki wystawowe, ale też certyfikat pracy — dowód, że pies potrafi robić to, do czego został wyhodowany. To wyjątkowe wymaganie jak na rasę domową.

Genetyka — mała populacja, duże wyzwanie

Tu jest jeden z bardziej niepokojących faktów. W 2015 roku w Polsce zarejestrowanych było 1 342 Gończe Polskie, z czego 432 objęte programem hodowlanym ZKWP (dane z badań Goleman i in. 2019, Livestock Science, 229:114–117). Badania genetyczne pokazują, że rasa charakteryzuje się niską zmiennością genetyczną — na razie bez bezpośredniego zagrożenia wzrostem homozygotyczności, ale przy braku wzrostu populacji ryzyko chowu wsobnego będzie się zwiększać.

To cena, jaką płaci rasa, która przez kilkadziesiąt lat istniała bez oficjalnego systemu i hodowana była w wąskich, izolowanych środowiskach myśliwskich.

Podsumowanie

Gończy Polski to rasa, której historię da się opowiedzieć przez pryzmat polskich dziejów: szlacheckie łowy z XIII wieku, rozpad świata wojennego, walka kynologów z biurokracją i cierpliwa praca hodowców, którzy przez dwie dekady utrzymywali rasę bez jednego rodowodu. Dziś to jedna z pięciu polskich ras w FCI — i ta mniej znana, choć liczniejsza niż Ogar Polski.

Jako behawiorystka patrzę na tę historię z podziwem dla psów, które przez wszystkie te zawirowania zachowały to, co najważniejsze: instynkt, wytrzymałość i głos, który zmienia się w trakcie polowania. Ewolucja hodowlana może być celowa albo przypadkowa — w tym przypadku była przypadkowa, ale wynik jest zadziwiający.