Border Collie — historia rasy, Old Hemp i genetyczne dziedzictwo szkockich wzgórz

Kiedy myślę o rasach, których historia opiera się na jednym, konkretnym psie — a nie na mrocznych legendach czy arystokratycznych fantazjach — Border Collie wysuwa się na czoło. To rasa, gdzie mamy imię, datę, miejsce i hodowcę. Mamy psa, który narodził się we wrześniu 1893 roku w Northumberland i po śmierci w 1901 roku zostawił po sobie coś, co zmieniło całą rasę.

Ale żeby zrozumieć Old Hemp, trzeba cofnąć się o kilka stuleci.

Pogranicze i owce

Nazwa „Border Collie” nie jest przypadkowa. „Border” odnosi się do granicy między Anglią a Szkocją — obszaru wrzosowisk, wzgórz i owczych pastwisk, gdzie przez wieki psy pasterskie były absolutną koniecznością. Hodowla owiec na tych ziemiach to nie był romantyczny obrazek; to był twardy biznes, w którym pies potrafiący samodzielnie przepędzić stado przez kilometry górskiego terenu był wart więcej niż niejeden pracownik.

Pierwsze pisemne wzmianki o takich psach w Anglii pochodzą z 1557 roku — angielski lekarz doktor Johannes Caius opisał w swoim dziele De Canibus Britannicus psy pasterskie pracujące przy owcach i bydle. Nie była to rasa w dzisiejszym rozumieniu, ale typ funkcjonalny: pies, który prowadzi stado, nie goni je i nie atakuje.

Przez wieki nikt nie dbał o jednolity wygląd tych psów. Liczyło się to, co potrafią. Wielu farmerów obcinało też obrośnięte ogony — nie dla urody, ale by unikać podatku od psów użytkowych. Historia rasy to przez długi czas historia funkcji, nie formy.

Pierwsze zawody — 1873 rok

Punktem zwrotnym okazały się pierwsze zawody pasterskie, które odbyły się w 1873 roku w Bala w Walii. Chodziło o to, żeby publicznie sprawdzić i ocenić, co tak naprawdę psy pasterskie potrafią. Trzy lata później podobna demonstracja odbyła się w Alexandra Palace w Londynie.

Te zawody miały ogromne znaczenie. Po raz pierwszy można było porównać psy z różnych rejonów, różnych hodowców, różnych metod szkolenia. I po raz pierwszy zaczęło być widać, że niektóre psy pracują inaczej niż inne — ciszej, spokojniej, z jakimś niezwykłym skupieniem.

Old Hemp — pies, który zmienił rasę

We wrześniu 1893 roku Adam Telfer z Wark on Tyne w Northumberland wyhodował psa, którego nazwał Old Hemp. Ojcem był Roy, czarno-podpalany pies; matką Meg, suka o gładkiej, czarnej sierści. Szczenię okazało się czymś zupełnie wyjątkowym.

Old Hemp był cichy. Nie szczekał, nie straszył owiec, nie atakował. Zamiast tego kładł się nisko do ziemi i wpatrywał się w stado intensywnym, przeszywającym wzrokiem. Owce zatrzymywały się. Ruszały, gdy chciał — spokojnie, bez paniki. Ta technika, nazwana później the eye — „oko” — była tak skuteczna, że szybko stała się wzorcem dla całej rasy.

Old Hemp wziął udział w próbach pasterskich i wygrywał. Zainteresowanie nim wśród hodowców było ogromne. Wiadomo, że spłodził ponad 200 potomków — liczba jak na tamte czasy niewyobrażalna. Padł w 1901 roku, a jego numer w rejestrze International Sheep Dog Society to 9 — wpisany pośmiertnie, gdy organizację założono pięć lat później.

Kluczowy fakt: od roku 1906 aż do 1951 roku każdy pies, który zwyciężył w International Sheepdog Championship, był potomkiem Old Hemp. Przez 45 lat. To nie jest przypadek — to jest fundament genetyczny rasy.

Skąd pochodzi nazwa „Border Collie”?

Przez dekady te psy nie miały oficjalnej nazwy. Nazywano je różnie, zależnie od regionu i hodowcy. Dopiero w 1915 roku James Reid, ówczesny sekretarz International Sheep Dog Society, użył po raz pierwszy w oficjalnych dokumentach nazwy „Border Collie”. I tak zostało do dziś.

ISDS, założone w 1906 roku, stało się centralną instytucją dla rasy — nie w rozumieniu kynologicznym, ale roboczym. Psy rejestrowano ze względu na umiejętności, a nie wygląd. To podejście przetrwało do dzisiaj: Fédération Cynologique Internationale (FCI) uznaje Border Collie za rasę z obowiązkowymi próbami pracy — jako jedna z nielicznych ras w rejestrze FCI.

Według aktualnego standardu FCI (nr 297), Border Collie pochodzi z Wielkiej Brytanii, należy do grupy 1 (psy pasterskie i zaganiające bydło), sekcja 1 (owczarki). Standard opublikowany 24 czerwca 1987 roku, pierwotnie zatwierdzony w 1977 roku.

Genetyczne dziedzictwo — co mówi nauka

W 2017 roku w Cell Reports ukazała się obszerna analiza genomowa 161 ras psów. Heidi Parker i jej współpracownicy zbadali, jak współczesne rasy są ze sobą genetycznie powiązane i jakie migracje oraz hybrydyzacje do nich doprowadziły.

Border Collie znalazł się w grupie nazwanej U.K. Rural — brytyjskim kladem wiejskim. To zestaw ras, które rozwijały się razem na Wyspach Brytyjskich i dzielą wspólnych przodków. W tym samym kladzie są: Collie (ten od Lassie), Shetland Sheepdog i Australian Shepherd. Cztery różne rasy — jedna genetyczna historia.

Wyniki badań mają też praktyczne znaczenie zdrowotne. Wiele ras pasterskich z Wysp Brytyjskich, w tym Border Collie, nosi mutację w genie MDR1 (znany też jako ABCB1). Ta mutacja sprawia, że bariera krew-mózg jest dla niektórych substancji bardziej przepuszczalna. W efekcie pewne leki — między innymi iwermektyna używana w preparatach przeciwpasożytniczych, czy loperamid z leków na biegunkę — mogą u tych psów osiągać toksyczne stężenie w mózgu, nawet w dawkach bezpiecznych dla innych ras.

Jako behawiorystka wiem, że to jeden z tych faktów, które koniecznie powinni znać opiekunowie owczarków — nie tylko Border Collie, ale całej grupy spokrewnionych genetycznie ras. Nie chodzi o alarm, ale o świadomą rozmowę z weterynarzem przed każdym leczeniem przeciwpasożytniczym.

To zresztą ciekawy przykład, jak badania nad historią i genomiką ras przekładają się bezpośrednio na decyzje medyczne. Szerzej o tym, czego nauka uczy nas o różnicach między rasami w kontekście uczenia się i adaptacji, pisałam przy okazji badań nad kladeami genetycznymi a zdolnością psów do nauki nowych zasad.

Potomkowie Old Hemp i słynne rodowody

Border Collie jest rasą, gdzie rodowód merytoryczny jest ważniejszy niż rodowód papierowy. Wśród najsłynniejszych psów tej rasy — Chaser, border collie, który nauczył się ponad tysiąca słów — można znaleźć echa tej samej filozofii: liczy się to, co pies potrafi zrobić, nie jak wygląda.

ISDS prowadzi swój rejestr niezależnie od innych organizacji kynologicznych. W Stanach Zjednoczonych Border Collie trafił do klasy Miscellaneous AKC dopiero w 1955 roku, a pełne uznanie przez American Kennel Club uzyskał w 1995 roku — prawie sto lat po narodzinach Old Hemp.

Podsumowanie

Historia Border Collie to historia funkcji nad formą, pracy nad wyglądem. Od pierwszych psów pasterskich na pograniczu angielsko-szkockim, przez rewolucję Old Hemp z jego the eye, po badania genomiczne ujawniające wspólne korzenie czterech ras z Wysp Brytyjskich — ta rasa ma udokumentowany rodowód, za którym stoją konkretni ludzie, konkretne daty i konkretna nauka.

Kiedy patrzę na Border Collie skupionego na piłce albo pędzącego za frisbee, widzę w tej intensywności echo czegoś, co Adam Telfer zobaczył po raz pierwszy u Old Hemp w 1893 roku. To nie jest wyuczone zachowanie — to jest tysiąclecia selekcji skondensowane w jednym spojrzeniu.

Źródła: FCI Standard N° 297 (1987/1977); AKC Expert Advice, Border Collie History; Parker et al. (2017), “Genomic Analyses Reveal the Influence of Geographic Origin, Migration, and Hybridization on Modern Dog Breed Development”, Cell Reports, PMID: 28445722, PMC5492993.