· Redakcja PsiAdwokat.pl · Ciekawostki · 5 min czytania
Psy z Czarnobyla: co genetyka mówi o zwierzętach ze Strefy Wykluczenia
Badanie 302 psów z okolic elektrowni w Czarnobylu pokazało odrębne populacje, rodzinne watahy i ślady owczarków. Czego nauka jeszcze nie wie?
Obraz wygenerowany przez sztuczną inteligencjęW Strefie Wykluczenia wokół elektrowni w Czarnobylu żyją psy. Spotyka się je także na terenie samej elektrowni, a jedna z grup mieszka obok magazynu zużytego paliwa jądrowego. W 2023 roku zespół badaczy opublikował w czasopiśmie Science Advances pierwszą analizę genetyczną tych zwierząt. Wynik jest ciekawszy, niż sugerują nagłówki o „psach z mutacjami”.
Skąd w Strefie Wykluczenia wzięły się psy
W kwietniu 1986 roku w czwartym reaktorze elektrowni doszło do wybuchu pary, a pożary paliły się przez kolejnych 10 dni. Obszar wokół elektrowni, dziś nazywany Czarnobylską Strefą Wykluczenia, ma około 2600 km². Po ewakuacji ludności, jak opisują autorzy pracy, władze zainicjowały odstrzał porzuconych zwierząt domowych, by ograniczyć ryzyko rozniesienia skażenia. Część psów miała jednak umknąć myśliwym i trafić pod opiekę ekip likwidujących skutki awarii, a później także turystów.
Autorzy zaznaczają, że to tylko jedna z hipotez. Nie wiadomo, w jakim stopniu dzisiejsze psy pochodzą od założycieli z 1986 roku, ile populacji istnieje i czy rozmnażają się w izolacji. Właśnie na te pytania miało odpowiedzieć badanie.
Kogo przebadano
Chernobyl Dog Research Initiative powstała w czerwcu 2017 roku, gdy liczba wolno żyjących psów w okolicy gwałtownie rosła. Według pracy szacowano, że w pewnym momencie przekroczyła 800 osobników. W latach 2017–2019 działały trzy punkty opieki weterynaryjnej, w których pobierano krew:
- Teren elektrowni: 132 psy (w tym 14 ze stacji kolejowej Semikhody, 28 z magazynu zużytego paliwa ISF2 i 9 z Prypeci),
- Miasto Czarnobyl, około 15 km od elektrowni: 154 psy,
- Sławutycz, około 45 km od elektrowni, miasto, do którego przesiedlono pracowników: 16 psów.
Razem daje to 302 zwierzęta. Ich DNA porównano z danymi 1324 psów rasowych ze 162 ras oraz 281 psów wolno żyjących z 13 krajów, w tym z ukraińskiej Winnicy, położonej około 350 km od Czarnobyla. Analizę oparto na 129 497 markerach genetycznych (SNP) z całego genomu.
Trzy populacje, a nie jedna
Psy pogrupowały się głównie według miejsca, w którym je schwytano. Psy z terenu elektrowni i z miasta Czarnobyl okazały się genetycznie odrębne, a psy z elektrowni były do siebie bardziej podobne niż psy z miasta. Najbardziej zbliżone genetycznie były psy z magazynu ISF2.
Różnice widać też w zróżnicowaniu genetycznym. Psy z miasta Czarnobyl miały najwyższą średnią heterozygotyczność (0,34), czyli były najbardziej „wymieszane”. Psy z Prypeci miały ją wyraźnie niższą (0,26) niż inne psy z terenu elektrowni (0,32). Autorzy wiążą to z możliwym chowem wsobnym albo z faktem, że ta grupa zaczęła się od niewielkiej liczby założycieli.
Granice między grupami nie są jednak szczelne. Z pracy wynika, że część psów przemieszczała się między elektrownią a miastem, a analiza pokrewieństwa wykazała 15 rodzin. Największa obejmowała wszystkie miejsca poboru próbek w strefie.
📌 Zapamiętaj: nawet na obszarze ISF2 o powierzchni około 0,2 km² badacze wskazali trzy odrębne grupy rodzinne psów. Według autorów to zaskakujące, bo bliski krewny psa, wilk, jest zwykle silnie terytorialny.
Ślady owczarków w psim DNA
Najciekawszy wniosek dotyczy przodków. Psy ze Strefy Wykluczenia różnią się genetycznie od psów rasowych i od innych psów wolno żyjących z Europy Wschodniej, Azji i Bliskiego Wschodu. Jednocześnie na wykresach pokrewieństwa psy z terenu elektrowni lokowały się blisko owczarków niemieckich i owczarków wschodnioeuropejskich.
Autorzy interpretują wspólne fragmenty genomu z rasami pasterskimi jako dziedzictwo przodków obecne w obu populacjach od najdłuższego czasu. Pochodzenie od psów obecnych w regionie w 1986 roku, a może jeszcze wcześniej, jest według nich bardziej prawdopodobne niż całkowita wymiana populacji na nowe zwierzęta domowe.
W mieście Czarnobyl widać natomiast nowsze domieszki: wkład mastifów brytyjskich i brytyjskich psów pilnujących stad, którego nie stwierdzono na terenie elektrowni. Badacze przypuszczają, że mogą za tym stać psy mieszkańców, którzy zaczęli wracać do miasta. To jednak ich hipoteza, nie ustalony fakt. Teren elektrowni jest dodatkowo obwarowany zabezpieczeniami, co według autorów może ograniczać przepływ genów i nasilać chów wsobny.
Czego badanie nie mówi
Tu najłatwiej o nieporozumienie. Praca nie bada skutków promieniowania i nie dowodzi, że różnice genetyczne wynikają ze skażenia. Autorzy podkreślają, że zanim da się oddzielić wpływ promieniowania od innych czynników, trzeba poznać demografię i historię samej populacji. Opisują więc badanie jako pierwszy krok. Według pracy poziom osadzenia cezu-137 w różnych częściach elektrowni jest od 10 do 400 razy wyższy niż w mieście Czarnobyl, dlatego trzy badane grupy mogą w przyszłości posłużyć do porównań.
Same psy są też trudnym materiałem badawczym. W wywiadzie dla serwisu popularnonaukowego pierwsza autorka pracy powiedziała, że takie psy żyją zwykle tylko trzy–cztery lata, więc wiele z nich może nie dożyć chorób wywołanych ewentualnym narażeniem. To opinia badaczki, nie wynik zmierzony w pracy.
Co to oznacza dla wiedzy o psach
Wolno żyjące psy stanowią większość psów na świecie, a rasowe to mniejszość. Czarnobylskie populacje są więc ciekawym przypadkiem: psy żyją tam w zamkniętym, długo obserwowanym środowisku, wśród rodzinnych grup z widocznymi relacjami rodzic–potomek. Pokrewne tematy opisano w tekstach o kognicji wolno żyjących psów miejskich, o historii owczarka niemieckiego i o nowogwinejskim psie śpiewającym.
Autorzy zapowiadali dalsze badania nad zmianami w genomie. Próbki pochodzą z lat 2017–2019, a nowszej publikacji z wynikami kolejnych analiz nie udało się ustalić, więc obecny skład populacji w strefie może się od opisanego różnić. Do czasu publikacji kolejnych wyników pytanie o wpływ długotrwałego, niskiego promieniowania na te zwierzęta pozostaje otwarte.
Podsumowanie
- W 2023 roku w Science Advances opublikowano pierwszą analizę genetyczną psów ze Strefy Wykluczenia w Czarnobylu (302 psy, próbki z lat 2017–2019).
- Psy z terenu elektrowni i z miasta Czarnobyl są genetycznie odrębne, a psy z elektrowni są do siebie najbardziej podobne.
- Wykryto 15 rodzin, a największa obejmuje wszystkie miejsca poboru próbek w strefie.
- Wspólne fragmenty genomu z owczarkami wskazują, że część psów pochodzi od zwierząt obecnych w regionie od dawna, możliwe że od 1986 roku lub wcześniej.
- Domieszki innych ras występują głównie w mieście Czarnobyl, a ich źródło to hipoteza autorów.
- Badanie nie ocenia wpływu promieniowania na genom psów, a jedynie przygotowuje do tego grunt.
- Liczby i wnioski w tym tekście pochodzą z pracy źródłowej; wypowiedź o długości życia psów to opinia badaczki z wywiadu.
- czarnobyl
- genetyka psów
- psy wolno żyjące
- science advances
- owczarek
- ciekawostki
🤖 Wykorzystanie sztucznej inteligencji
Grafika: w całości wygenerowana przez sztuczną inteligencję (treść syntetyczna; przedstawione osoby nie są rzeczywiste).
Tekst: przygotowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
🩺 Niniejszy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem weterynarii. W razie wątpliwości co do stanu zdrowia psa skontaktuj się z lekarzem weterynarii; również w przypadku problemów behawioralnych warto skontaktować się z certyfikowanym behawiorystą.
⚖️ Informacja prawna
Treści na stronie mają charakter informacyjny i nie stanowią porady prawnej. Jeżeli Twoja sprawa wymaga oceny prawnej, rozważ konsultację z profesjonalistą — lista prawników.
