Dlaczego psy tarzają się w smrodliwych substancjach? Cztery hipotezy ewolucyjne

Idziesz na spacer, przez chwilę odpuszczasz kontrolę wzrokową, a kiedy patrzysz z powrotem — pies leży na boku i z błogim wyrazem pyska wciera w kark coś, co wydaje się wyjątkowo nieprzyjemne. Klasyka. Wracasz do domu z psem, który śmierdzi kompozycją nieidentyfikowalną, i zadajesz sobie pytanie, które zadaje sobie każdy opiekun: dlaczego w ogóle to robi?

Jako behawiorystka słyszę to pytanie regularnie. I uczciwie przyznam — nauka nie ma jeszcze jednej, pewnej odpowiedzi. Mamy za to kilka hipotez, które razem tworzą zaskakująco ciekawy obraz.

Co pies właściwie robi?

Zanim przejdziemy do teorii, warto opisać samo zachowanie. Typowe tarzanie w smrodliwych substancjach wygląda następująco: pies zbliża się do źródła zapachu, opuszcza najpierw podbródek i szyję, a następnie rytmicznie wciera w nie ramię, grzbiet i — jeśli naprawdę mu się podoba — całe ciało. Ruch jest zaangażowany i powtarzalny. Nic przypadkowego.

Co ważne, identyczne zachowanie obserwujemy u wilków, lisów i kojotów. To ewolucyjnie stary wzorzec, wspólny dla całej rodziny psowatych. Pies domowy nie wynalazł tarzania sam — przejął je od przodków, którzy żyli w zupełnie innym środowisku i zupełnie innych warunkach.

Hipoteza 1 — kamuflaż zapachu

Klasyczna teoria mówi, że chodzi o maskowanie własnego zapachu. Drapieżnik, który pachnie jak padlina lub odchody ofiary, ma teoretycznie łatwiejszy dostęp do zdobyczy — ofiara go nie wyczuje, dopóki jest za blisko. W środowisku naturalnym to mogłoby mieć sens: wilk poluje na jelenia, który ma doskonały węch i potrafi wykryć niebezpieczeństwo z bardzo dużej odległości.

Problem z tą hipotezą jest jednak poważny: brakuje jej bezpośredniego poparcia w badaniach terenowych. Długoletnie obserwacje wilków nie potwierdziły jednoznacznie, że osobniki tarzające się w śmierdzących substancjach odnoszą większe sukcesy łowieckie niż te, które tego nie robią. Hipoteza kamuflażu jest intuicyjna, ale dane są skąpe.

Hipoteza 2 — „wiadomości dla stada”

To hipoteza, która zmienia optykę całego zjawiska. Pat Goodmann z Wolf Park w Indianie przez lata obserwowała zachowanie wilków i doszła do wniosku, że tarzanie może być formą komunikacji społecznej — sposobem na przekazanie stadu informacji o tym, co znaleźliśmy w terenie.

Scenariusz: jeden wilk odkrywa padlinę jelenia, tarza się w niej, wraca do grupy. Inne wilki intensywnie go obwąchują — a następnie podążają za nim do źródła zapachu. Wilk, który się wytarzał, działa jak żywy notatnik: niesie z sobą pełną informację sensoryczną o tym, gdzie i co znalazł.

W środowisku domowym ta logika działa podobnie — tyle że pies próbuje przekazać te wieści tobie. Martwy ptak przy ścieżce, śmietnik przy remizie, resztki czegoś nieidentyfikowalnego przy ławce — to dla psa interesujące informacje środowiskowe, którymi chce się „podzielić”. Ty niekoniecznie jesteś zainteresowany tym biuletynem. O tym, jak bogata jest psia komunikacja węchowa w praktyce, pisałam przy okazji tego, co pies wyczuwa z moczu innego psa — to cały osobny świat, do którego my mamy bardzo ograniczony dostęp.

Hipoteza 3 — odpowiedź na nowość

Najnowsze badania z 2024 roku wskazują na mechanizm, którego wcześniej nie brano pod uwagę. Boić i współpracownicy opublikowali w czasopiśmie Biology (Basel) wyniki obserwacji prowadzonych w ogrodzie zoologicznym w Osijeku (Chorwacja), gdzie wilki były systematycznie wystawiane na różne zapachy: curry, rozmaryn, wełnę owczą, odchody jelenia i szczura.

Wyniki zaskoczyły badaczy. Najsilniejszym wyzwalaczem tarzania okazała się nowość zapachu, a nie jego intensywność ani związek z pożywieniem czy drapieżnikami. Wełna owcza i curry wywoływały najdłuższe i najbardziej intensywne sesje. Curry — substancja, z którą wilki nie mają żadnego ewolucyjnego związku — trafiła do czołówki wyników. Trudno to pogodzić z hipotezą kamuflażu.

Dodatkowe, nieoczekiwane odkrycie: w drugim roku obserwacji wyłącznie samice wykazywały zachowanie tarzania. To zupełnie nieudokumentowane wcześniej zjawisko, sugerujące możliwe różnice płciowe w tym zachowaniu. Badacze przyznają, że potrzeba więcej danych — ale wynik jest intrygujący.

Hipoteza nowości wpisuje się w szerszy wzorzec zachowań eksploracyjnych psowatych. Nowy, nieznany zapach to dla psa lub wilka informacja warta zbadania — i najwyraźniej warta też zapamiętania, co dosłownie w sierści.

Hipoteza 4 — zapach jako spoiwo grupy

Simon Gadbois, badacz psowatych, zaproponował czwartą hipotezę: tarzanie może pełnić funkcję budowania spójności grupowej. Gdy wilki tarzają się w tym samym źródle zapachu — lub gdy jeden osobnik wraca „zapachowo naznaczony” i reszta stada go obwąchuje — cały zespół zaczyna pachnieć podobnie. Ten wspólny zapach może ułatwiać wzajemną identyfikację, sygnalizować przynależność do grupy i wzmacniać jej wewnętrzne więzi.

Może to brzmieć abstrakcyjnie, ale warto pamiętać, że u psowatych zapach pełni rolę analogiczną do tej, którą u nas pełni wzrok. Stado, które „pachnie razem”, łatwiej się rozpoznaje w ciemności, w gęstym lesie, w sytuacji stresowej. Przy okazji tematyki psiego rozpoznawania własnego zapachu według badań Alexandry Horowitz pisałam o tym, jak sofistykowane narzędzie do rozumienia świata mają psy w węchu — tarzanie mogłoby być właśnie jednym z elementów tego zestawu.

📌 Zapamiętaj: Żadna z czterech hipotez nie wyklucza pozostałych. Tarzanie prawdopodobnie pełniło i nadal pełni kilka funkcji równocześnie — i różne osobniki mogą robić to z różnych powodów.

Dlaczego domowe psy nadal to robią?

Psy zdomestykowane nie muszą polować ani komunikować się z watahą sposobami wykształconymi dziesiątki tysięcy lat temu. A jednak tarzają się z takim samym zaangażowaniem co ich leśni przodkowie. Zachowanie przetrwało domestykację, bo jest biologicznie głęboko zakorzenione — nie jest wyuczone i nie da się go wyeliminować przez krótki trening.

Śmietnik przy remizie, martwy ptak na ścieżce, kałuża o wyjątkowo ostrym zapachu — to dla domowego psa odpowiedniki tego, co wilk znajdował na leśnej polanie. Mózg reaguje tak samo, niezależnie od tego, że wokół są trawniki i kosze na śmieci.

Podsumowanie

Przez lata słyszałam, że psy tarzają się w smrodliwych rzeczach, bo są „głupie” albo „złośliwe”. Żadne z tych wyjaśnień nie jest trafne. To zachowanie głęboko zakorzenione w ewolucji psowatych, które — jak pokazuje badanie z 2024 roku opublikowane w Biology — wciąż kryje nierozwiązane zagadki: nie wiemy do końca, czy chodzi o kamuflaż, informację, ciekawość, więź grupową, czy o wszystko naraz.

Następnym razem, kiedy twój pies wróci z parku pachnący wątpliwie, możesz się na niego gniewać — albo przez chwilę popatrzeć na niego jak na żywy dokument ewolucji. Wolę to drugie. A potem i tak wziąć go do łazienki.