Czy ustawa o ochronie zwierząt chroni też papugę, żółwia i węża?

Latem 2017 roku do prywatnej posesji w Pyszącej pod Poznaniem weszli policjanci wraz ze specjalistami z Fundacji Viva!. Zastali tam blisko 300 zwierząt ponad 80 gatunków — m.in. 6 tygrysów, 5 lampartów, 2 pumy, 8 makaków i antylopy. W lutym 2026 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu wydał wyrok: 2 lata bezwzględnego więzienia, 10 lat zakazu posiadania zwierząt i 110 000 zł nawiązek dla właściciela hodowli. Wyrok jest nieprawomocny — spodziewana jest apelacja. Mimo to ta sprawa wywołała pytanie, które słyszę coraz częściej: czy ustawa o ochronie zwierząt w ogóle dotyczy egzotycznych zwierząt trzymanych w domu?

Odpowiedź jest prosta i zaskakuje wielu opiekunów.

Co mówi art. 2 ustawy o ochronie zwierząt?

Ustawa o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 1580 z późn. zm.) precyzuje w art. 2 ust. 1 swój zakres: reguluje postępowanie ze zwierzętami kręgowymi. Nie ze psami i kotami — ze wszystkimi kręgowcami.

Kręgowce to zwierzęta posiadające kręgosłup. W tej grupie mieszczą się:

ssaki — w tym psy, koty, ale też tygrysy, makaki, króliki, świnki morskie, chomiki i fretki
ptaki — w tym papugi żako, ary, kakadu i kanarki
gady — żółwie, węże, jaszczurki, gekony, agamy, kameleony
płazy — żaby drzewne, traszki, aksolotl
ryby — tak, złota rybka i neonka w akwarium też są kręgowcami

Jeśli Twoje zwierzę ma kręgosłup, ustawa je obejmuje. Nieważne, czy pochodzi z Afryki, Amazonii czy polskiej hodowli.

📌 Zapamiętaj: Zakres ustawy o ochronie zwierząt wyznacza biologia, nie potoczne rozumienie słowa „zwierzę domowe”. Kryterium to kręgosłup — nie gatunek, nie kraj pochodzenia, nie to, czy zwierzę jest udomowione.

Które zwierzęta ustawa o ochronie zwierząt NIE obejmuje?

Poza zakresem u.o.z. pozostają zwierzęta bezkręgowe — organizmy bez kręgosłupa:

pająki (np. ptaszniki)
owady (chrząszcze, modliszki, patyczaki)
ślimaki lądowe i wodne
skorupiaki (krewetki słodkowodne, kraby)
mięczaki (ośmiornice, małże, mątwy)

Nie oznacza to, że można z nimi robić wszystko. Niektóre gatunki są objęte ustawą o ochronie przyrody lub regulacjami CITES — w zależności od gatunku ochrona może być bardzo rygorystyczna. Ale art. 35 u.o.z. o znęcaniu się nad zwierzętami ich nie dotyczy.

Co grozi za znęcanie się nad papugą albo wężem?

Art. 35 ust. 1a ustawy o ochronie zwierząt stanowi wprost: kto znęca się nad zwierzęciem, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Żadnego wyjątku dla gatunku — ani dla tropikalnej papugi, ani dla piranhy w akwarium.

Jeśli znęcanie odbywa się ze szczególnym okrucieństwem (zdefiniowanym w art. 4 pkt 12 jako działania wyszukane lub obliczone z premedytacją na zwiększenie cierpienia), grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 35 ust. 2).

W razie skazania sąd:

obowiązkowo orzeka przepadek zwierzęcia (art. 35 ust. 3)
przy szczególnym okrucieństwie — obowiązkowo nakłada zakaz posiadania wszelkich zwierząt (art. 35 ust. 3b)
może nałożyć zakaz wykonywania zawodów lub działalności związanej z opieką nad zwierzętami (art. 35 ust. 4)

Co kwalifikuje się jako znęcanie? Ustawa w art. 4 pkt 11 definiuje rażące zaniedbanie jako „drastyczne odstępstwo od określonych w ustawie norm postępowania ze zwierzęciem, a w szczególności w zakresie utrzymywania zwierzęcia w stanie zagłodzenia, brudu, nieleczonej choroby, w niewłaściwym pomieszczeniu i nadmiernej ciasnocie”. Dotyczy to każdego kręgowca pod Twoją opieką — papugi w za małej klatce tak samo jak psa bez opieki weterynaryjnej.

Więcej o tym, gdzie zaczyna się znęcanie przez zaniechanie, pisałam w artykule o braku leczenia chorego psa — te same zasady stosuje się do każdego kręgowca.

Wyrok w sprawie hodowli w Pyszącej — dlaczego ważny?

Sprawa Macieja M. z Pyszącej to nie tylko spektakularny wyrok — to sygnał o tym, jak sądy rozumieją pojęcie “humanitarnego traktowania” w kontekście egzotycznych kręgowców.

Sąd Okręgowy w Poznaniu (sędzia Joanna Rucińska) 16 lutego 2026 r. skazał Macieja M. za wszystkie 19 zarzucanych mu przestępstw, stwierdzając, że zgromadzone dowody „jednoznacznie wskazują” na ich popełnienie. W uzasadnieniu padło zdanie, które warto zapamiętać: „odpowiednie karmienie zwierząt to nie wszystko, by zwierzęta żyły godnie”.

Oznacza to, że sąd wziął pod uwagę nie tylko akt głodzenia, ale cały kontekst utrzymywania zwierząt — warunki bytowania, możliwość wyrażania naturalnych zachowań, opiekę weterynaryjną. To podejście zgodne z art. 4 pkt 2 u.o.z. definiującym humanitarne traktowanie jako “traktowanie uwzględniające potrzeby zwierzęcia i zapewniające mu opiekę i ochronę”.

⚠️ Uwaga: Wyrok z 16 lutego 2026 r. nie jest prawomocny. Spodziewana jest apelacja, a rozstrzygnięcie może się zmienić. Podaję go jako kontekst toczącego się postępowania, nie jako wiążące orzeczenie.

Jeśli interesuje Cię, jak sądy traktują szczególne okrucieństwo wobec zwierząt w ogóle, przeczytaj też o wyrokach za szczególnie okrutne znęcanie.

Egzotyczne zwierzę — obowiązki poza ustawą o ochronie zwierząt

U.o.z. to nie jedyna regulacja, o której musisz pamiętać. Jeśli posiadasz gatunek objęty Konwencją Waszyngtońską (CITES) — czyli Aneksami A lub B rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 — ciążą na Tobie dodatkowe obowiązki wynikające z ustawy o ochronie przyrody.

Gatunki wymagające dokumentacji CITES to m.in.:

papugi żako, ary, kakadu i większość dużych papug
pytony królewskie, węże boa, niektóre żółwie lądowe (np. Testudo spp.)
jaszczurki z rodzaju Varanus (warany)

Nabycie takiego zwierzęcia bez właściwych dokumentów (certyfikatu CITES lub świadectwa legalności) może oznaczać naruszenie ustawy o ochronie przyrody — niezależnie od tego, jak dobrze dbasz o samo zwierzę. Przed zakupem sprawdź wymagania dla konkretnego gatunku w GDOŚ (Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska) lub u doświadczonego weterynarza specjalizującego się w egzotyce.

Praktyczne wnioski

Prawo nie rozróżnia psa od papugi. Art. 35 u.o.z. dotyczy każdego kręgowca — wystarczy, że zwierzę ma kręgosłup.
Ciasna klatka, brak weterynarza, brak odpowiedniej diety mogą wyczerpać definicję rażącego zaniedbania z art. 4 pkt 11 u.o.z.
Szczególne okrucieństwo to nie tylko aktywna przemoc — planowe przedłużanie cierpień też wchodzi w ten zakres.
Gatunki CITES wymagają dokumentacji zakupu niezależnie od przepisów o znęcaniu.
Organizacje ochrony zwierząt mogą wystąpić jako oskarżyciel posiłkowy (art. 39 u.o.z.) — w takich sprawach nie wszystko zależy od zgłoszenia sąsiada.

Podsumowanie

Ustawa o ochronie zwierząt obejmuje wszystkich kręgowców — papugi, żółwie, węże, ryby akwariowe, jaszczurki, chomiki i króliki chronione są prawnie tak samo jak psy i koty.
Bezkręgowce (pająki, owady, ślimaki, krewetki) nie są objęte zakresem u.o.z., choć mogą chronić je inne przepisy.
Art. 35 u.o.z. przewiduje do 3 lat więzienia za znęcanie i do 5 lat za znęcanie ze szczególnym okrucieństwem — bez wyjątków gatunkowych.
Znęcanie to nie tylko fizyczna przemoc — zagłodzenie, ciasne trzymanie i brak leczenia mogą wyczerpać definicję rażącego zaniedbania.
Wyrok SO Poznań z lutego 2026 r. (nieprawomocny) potwierdza, że przepisy stosuje się też do egzotycznych kręgowców trzymanych nielegalnie lub w złych warunkach.
Jeśli posiadasz gatunek CITES — sprawdź dokumenty zakupu i obowiązki z ustawy o ochronie przyrody.

Jeśli sprawa dotyczy Cię osobiście — napisz do mnie na Facebooku PsiAdwokat.pl.

Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady prawnej. Autorka nie jest radcą prawnym ani adwokatem. W indywidualnych sprawach warto skonsultować się z prawnikiem.