Cavalier King Charles Spaniel — pies, który odrodzono ze starych malowideł

W 1926 roku na wystawie Crufts pojawiło się nieoczekiwane ogłoszenie: nagroda 25 funtów szterlingów za psa, który wygląda tak jak spaniele na obrazach z czasów króla Karola II. Ktoś szukał rasy, która praktycznie przestała istnieć. To ogłoszenie zapoczątkowało jeden z najbardziej niezwykłych powrotów w historii kynologii.

Pies króla, który mógł wejść do parlamentu

Karol II panował w Anglii w latach 1661–1685 i był znany z bezgranicznej miłości do małych spanieli. Towarzyszyły mu dosłownie wszędzie — na polowaniach, przy obiadach, podczas posiedzeń państwowych. Według historycznych źródeł wydał nawet dekret, na mocy którego jego spaniela mogły przebywać w każdym miejscu publicznym, włącznie z Izbą Parlamentu. Co ciekawe, ten dekret — przynajmniej formalnie — obowiązuje do dziś.

Za panowania dynastii Stuartów małe spaniela z długim, spiczastym pyskiem i zwisającymi uszami zyskały nieoficjalny tytuł King Charles Spaniels. Były ulubienicami dam dworu i arystokracji; pojawiały się na portretach już w epoce Tudorów. Po śmierci Karola II psy stopniowo zmieniały wygląd, ale jeszcze przez jakiś czas dawny typ przetrwał.

Obrazy zamiast hodowodli: rasa uwieczniona w płótnie

Najważniejszym dowodem na to, jak wyglądały oryginalne spaniela królewskie, okazały się nie dokumenty hodowlane, lecz obrazy. Malarze tacy jak Tycjan, Anthony van Dyck, Peter Lely, George Stubbs, Thomas Gainsborough, Joshua Reynolds i George Romney uwieczniali te psy na płótnach europejskich dworów.

Szczególne znaczenie miał jeden obraz Van Dycka: młody książę Karol (przyszły Karol II) pozuje na nim z dwiema siostrami, a u ich nóg siedzą dwa rudo-białe spaniela z długim, delikatnym pyskiem i nogami długimi jak na psiaka do towarzystwa. Ten obraz stał się ponad dwa wieki później dowodem w kynologicznym dochodzeniu.

Wiek XIX niszczy typ: kopulaste czoło i spłaszczony pysk

W drugiej połowie XIX wieku zmienił się smak epoki. Mops i japoński chin — rasy o wyraźnie spłaszczonych twarzach i wypukłych oczkach — stały się modne w salonach Europy. Hodowcy królewskich spanieli zaczęli krzyżować je tak, żeby upodobnić do pieszczoszków z Azji: skrócony pysk, kopulaste czoło, mniejsza sylwetka. Stary typ z obrazów Van Dycka praktycznie wyginął.

Jedynym wyjątkiem był rudy spaniel hodowany od pokoleń przez książąt Marlborough w Blenheim Palace — tam zachowano czerwono-białą odmianę bliższą dawnemu typowi. Stąd pochodzi jedna z czterech umaszczeniowych odmian rasy: biało-kasztanowy blenheim.

Na początku XX wieku baronowa Judith Blunt-Lytton (16. baronessa Wentworth) próbowała odtworzyć oryginalny typ, krzyżując dawne spaniela z Toy Trawler Spaniels. Bez powodzenia. Rasa zdawała się skazana na zapomnienie.

Crufts 1926: ogłoszenie z nagrodą 25 funtów

W 1926 roku Roswell Eldridge — zamożny Amerykanin z pasją do psów — przekonał Kennel Club, by przez pięć lat umieszczał w katalogu wystawy Crufts specjalne ogłoszenie. Treść ogłoszenia była prosta:

📌 Blenheim Spaniels of the Old Type, as shown in pictures of Charles II’s time — nagroda 25 funtów za najlepszego samca i 25 funtów za najlepszą sukę. Drugie miejsce: 2 funty, trzecie: 1 funt.

(Roswell Eldridge, katalog Crufts 1926)

Reakcja hodowców była… chłodna. Wielu z nich latami pracowało na wyhodowanie wypukłych czaszek i spłaszczonych nosów. Propozycja powrotu do długiego pyska wyglądała jak krok wstecz. W 1926 roku do specjalnych klas stanęły zaledwie cztery psy.

📌 Zapamiętaj: Roswell Eldridge nie był hodowcą ani kynologiem. Był miłośnikiem sztuki, który w obrazach Van Dycka widział psa — i to mu wystarczyło, żeby zmienić historię rasy.

Eldridge nie doczekał efektów swojej inicjatywy. Zmarł w 1928 roku, miesiąc przed wystawą Crufts, w wieku 70 lat.

Ann’s Son — pies, który stał się żywym standardem

Rok 1928 był przełomowy. Na Crufts nagrodę 25 funtów odebrała hodowczyni panna Mostyn Walker za samca o imieniu Ann’s Son. Pies okazał się nie tylko najlepszym reprezentantem starego typu — stał się żywym wzorcem dla dopiero tworzonego standardu rasy.

Tego samego roku na wystawie Crufts założono klub rasy i oficjalnie przyjęto nazwę Cavalier King Charles Spaniel — by odróżnić odradzające się psy od ich spłaszczonych kuzynów z salonu (King Charles Spaniel). Słowo „cavalier” nawiązywało do kawalerów — zwolenników Stuartów podczas angielskiej wojny domowej, poprzedzającej panowanie Karola II. Na pierwszym spotkaniu klubu spisano standard, a Ann’s Son posłużył jako żywy model: pies ma być naturalny, bez strzyżenia i upiększania.

Przez kolejne dwa lata Ann’s Son wygrywał Best of Breed na Crufts. Zakończył karierę wystawową niepokonany.

Amice Pitt i walka o rasę w cieniu II wojny światowej

Jedną z kluczowych postaci odrodzenia była Amice Pitt — córka malarza Sir Everetta Millais i jedna ze współtwórczyń standardu rasy. To ona wraz z nieliczną grupą entuzjastów podtrzymywała rasę przez lata 20., 30. i 40. XX wieku, gdy Kennel Club wciąż odmawiał odrębnej rejestracji, a entuzjastów ubywało.

II wojna światowa niemal przerwała odrodzenie. Hodowle były zawieszane lub ograniczane, psy ginęły. Przetrwanie rasy zawdzięczamy garstce hodowców, którzy nie zrezygnowali.

Dopiero w 1945 roku Kennel Club przyznał Cavalierowi odrębną rejestrację i Challenge Certificates — dokumenty niezbędne do zdobywania championatów. Od tej chwili rasa zaczęła się rozwijać na własnych warunkach.

Uznanie i ekspansja: od KC 1945 do FCI i AKC

FCI wpisał Cavaliera jako rasę nr 136 w 1955 roku. Pies trafił do grupy 9 — psy do towarzystwa — w sekcji angielskich spanieli zabawkowych. W standardzie wymieniono cztery kolory: blenheim (biało-kasztanowy), tricolor (biało-czarny z podpalonymi znaczkami), ruby (jednolicie ciemnoczerwony) oraz black & tan (czarny z podpalonymi znaczkami).

W Stanach Zjednoczonych historia uznania była jeszcze dłuższa. AKC zarejestrował rasę dopiero w 1996 roku — jako 140. oficjalnie uznaną rasę.

Dziś Cavalier King Charles Spaniel jest jednym z najpopularniejszych psów w Europie. Ta historia — od prawie zupełnego zaniku do statusu rasy masowej — trwała niecałe pół wieku.

Więcej o historiach ras, które przetrwały dzięki wąskim grupom pasjonatów, piszę przy okazji Maltańczyka, jednego z najstarszych psów śródziemnomorskich portów, a podobny wątek „jeden pies jako wzorzec standardu” pojawia się też w historii Border Collie i Old Hempa.

Podsumowanie

Cavalier King Charles Spaniel wywodzi się od małych spanieli uwiecznionych na obrazach XVII-wiecznych mistrzów, m.in. Van Dycka.
Karol II (1661–1685) wydał dekret pozwalający psom być wszędzie, nawet w Parlamencie.
W XIX wieku moda na płaskopyskie rasy (mops, japoński chin) prawie unicestwiła oryginalny typ.
W 1926 roku Roswell Eldridge umieścił w katalogu Crufts ogłoszenie z nagrodą 25 funtów — i tym jednym gestem uruchomił odrodzenie rasy.
Standard opisano w 1928 roku na podstawie żywego wzorca — psa Ann’s Son, niepokonanego przez trzy kolejne lata na Crufts.
Kennel Club przyznał rasie odrębny status w 1945 roku, FCI — w 1955, AKC — dopiero w 1996.
FCI nr 136, Grupa 9 / Sekcja angielskie spaniela zabawkowe, cztery kolory: blenheim, tricolor, ruby, black & tan.

Uwielbiam te momenty, kiedy historia rasy kryje w sobie coś więcej niż daty rejestracji i wyniki wystaw. Cavalier to pies, którego dosłownie wyczytano z obrazów — i ta historia wydaje mi się równie piękna jak on sam.