Postępująca atrofia siatkówki (PRA) u psa — niewidzialna choroba, którą można wykryć wcześniej

Pies potyka się o próg, który zna od lat. W ciemnej sieni kręci się w kółko, jakby szukał wyjścia. Na wieczornym spacerze trzyma się bliżej nogi niż zwykle, a do ulubionej ławki w parku podchodzi z nieoczekiwanym wahaniem. Opiekunowie często myślą: stres, lęk, może coś się zmieniło w otoczeniu. Czasem mija rok, zanim diagnoza padnie.

Postępująca atrofia siatkówki (PRA) to jedna z tych chorób, które rozwijają się bezszelestnie. Bez bólu, bez dramatycznych objawów na początku, bez szansy na cofnięcie procesu. Ale jeśli wiemy, na co patrzeć, możemy działać wcześniej — i odpowiednio przygotować psa oraz siebie.

Co to jest PRA?

PRA (od angielskiego progressive retinal atrophy — postępująca zanikowa siatkówka) to nie jedna choroba, ale cała rodzina dziedzicznych schorzeń prowadzących do zwyrodnienia siatkówki i stopniowej utraty wzroku. Łączy je wspólny mechanizm: fotoreceptory — komórki siatkówki odpowiedzialne za odbiór światła — stopniowo obumierają, a siatkówka przestaje prawidłowo przekazywać obraz do mózgu.

W typowej PRA jako pierwsze degenerują pręciki — odpowiedzialne za widzenie w ciemności i wykrywanie ruchu na obrzeżach pola widzenia. Dlatego pierwszym sygnałem jest zwykle ślepota nocna (nyktalopta). Z czasem choroba obejmuje też czopki — odpowiedzialne za widzenie w dzień i rozróżnianie kolorów — i prowadzi do całkowitej ślepoty.

Co ważne z perspektywy opiekuna: PRA jest bezbolesna. Pies nie sygnalizuje dyskomfortu w sposób, który łatwo skojarzyć z chorobą oczu — nie trze łap o twarz, nie wykazuje oznak bólu głowy, nie chroni oczu przed dotykiem. Sygnały są inne, bardziej subtelne — i właśnie dlatego łatwo je przeoczyć lub zinterpretować jako problem behawioralny.

Pierwsze sygnały behawioralne — czego szukać

Jako behawiorysta przyzwyczaiłam się patrzeć na zmianę wzorców zachowania, nie na samo zachowanie. Pies, który nagle zaczyna robić coś „dziwnego”, często robi to z konkretnego powodu. Przy postępującej PRA charakterystyczne jest:

unikanie ciemnych pomieszczeń i wahanie się przy wychodzeniu po zmierzchu
niezdarność w nowym otoczeniu — zderzanie z meblami, nietrafianie w drzwi, problemy ze schodami
pozornie dobra orientacja w domu, bo znajome przestrzenie są dla psa bezpieczne; problemy pojawiają się u obcych lub gdy coś przestawisz
rozszerzone źrenice i intensywny, zielonkawy blask oczu w nocy — tapetum lucidum staje się bardziej widoczne, gdy siatkówka nie absorbuje światła normalnie
gorsze reagowanie na gesty przy niezmienionym rozumieniu komend głosowych

Kluczowe w obserwacji: nie szukaj gwałtownego pogorszenia, bo PRA postępuje powoli. Szukaj małych zmian, które powtarzają się — i zastanów się, od kiedy. Więcej o tym, jak czytać subtelne sygnały dyskomfortu, piszę w osobnym tekście o rozpoznawaniu bólu u psa.

Jakie rasy są zagrożone?

PRA może dotknąć wiele ras, choć podłoże genetyczne jest inne w każdej. Badacze z Włoch przebadali 1180 psów z 55 ras pod kątem 20 wariantów PRA i stwierdzili, że łącznie 13,84% psów było nosicielami co najmniej jednego wariantu — a 1,09% było chorych lub bezpośrednio zagrożonych. To nie margines; to co ósmy przebadany pies (Ghilardi i wsp. 2023, Veterinary Record Open).

Do ras z udokumentowanym wysokim ryzykiem należą:

seter irlandzki — 34,78% nosicieli RCD1
miniaturowy sznaucer — 25,32% nosicieli PRA typ B
pudel miniaturowy i toy — do 20% nosicieli PRCD
labrador retriever — ok. 15,79% nosicieli PRCD
golden retriever — 13,04% GR-PRA1 i 8,43% GR-PRA2
owczarek australijski — ok. 3,33% nosicieli PRCD

Na liście znanych ras zagrożonych, opublikowanej przez Riney Canine Health Center przy Cornell University, pojawiają się też: cocker spaniele (angielski i amerykański), basenji, cardigan welsh corgi, papillon, tibetan terrier i spaniel, shetland sheepdog — a lista wciąż rośnie w miarę jak identyfikowane są nowe mutacje.

Diagnostyka: kiedy i jak

Rozpoznanie PRA opiera się przede wszystkim na badaniu okulistycznym przeprowadzonym przez weterynarza lub specjalistę-okulistę. W badaniu dna oka charakterystyczne zmiany to hiperrefleksyjność tapetum i zwężenie naczyń siatkówki. Choroba zajmuje oba oczy równomiernie — to ważna wskazówka różnicująca.

Gdy zmiany na dnie oka nie są jeszcze widoczne, lub gdy zaćma (częste powikłanie zaawansowanej PRA) utrudnia ocenę, stosuje się elektroretinografię (ERG). To obiektywne badanie aktywności elektrycznej siatkówki, które potrafi wykryć dysfunkcję fotoreceptorów zanim pojawią się zmiany widoczne dla oka lekarza. Badanie 52 miniaturowych sznaucerów wykazało, że ERG nie rejestruje żadnej odpowiedzi u psów z PRA — co potwierdza jego wartość jako wczesnego narzędzia (Jeong i wsp. 2013, Journal of Veterinary Medical Science).

Trzecia ścieżka — szczególnie wartościowa przy planowaniu rozrodu lub zakupie szczenięcia — to testy DNA. Pozwalają określić, czy pies:

nie nosi wariantu (brak ryzyka dla tego wariantu)
jest nosicielem (heterozygota) — sam nie zachoruje, ale może przekazać wariant potomstwu
jest zagrożony (homozygota recesywna) — z dużym prawdopodobieństwem straci wzrok

Ważne zastrzeżenie: negatywny wynik testu DNA nie wyklucza PRA. Istnieją formy choroby z dotąd niezidentyfikowaną mutacją. Test sprawdza znane warianty — i to jest wartość, jaką oferuje.

Genetyka: nosiciele, dominacja i krzyżowanie X

Najczęściej spotykana forma to prcd-PRA (postępująca degeneracja pręt-czopek, gen PRCD), opisana u ponad 25 ras. Dziedziczy się autosomalnie recesywnie — do zachorowania potrzebne są dwie zmutowane kopie genu. Nosiciel z jedną kopią jest zdrowy, ale przekazuje mutację dalej.

To wyjaśnia, dlaczego choroba latami „chodzi” w hodowlanych liniach niezauważona: dwa fenotypowo zdrowe psy z jedną kopią każdy mają statystycznie 25% szansy na chore potomstwo przy każdym miocie.

Istnieją też formy autosomalne dominujące (jedna kopia wystarczy) oraz sprzężone z chromosomem X (u samców wystarczy jedna kopia, u samic potrzebne są dwie). Dlatego tak ważna jest konsultacja z weterynarzem lub genetykiem weterynaryjnym przy interpretacji wyników testów.

Nie ma leczenia — ale pies potrafi się przystosować

Nie ma zatwierdzonej terapii ani środka, który by zatrzymał PRA. Trwają badania nad terapią genową dla wybranych form — na razie poza zasięgiem praktyki klinicznej. Suplementy z antyoksydantami mogą nieco opóźnić wtórną zaćmę, choć nie zmienią biegu samej choroby.

Dobre wieści: psy z PRA zazwyczaj świetnie się adaptują. Choroba jest powolna, co daje czas na stopniowe przyzwyczajenie. Niewidomy pies w przewidywalnym, stałym środowisku może żyć bardzo komfortowo. Warto zadbać o kilka rzeczy:

nie przestawiać mebli bez potrzeby — mapa przestrzenna domu to bufor bezpieczeństwa
bramki schodowe w zaawansowanym stadium
prowadzenie na smyczy w nowych miejscach — choćby pies znał wcześniej „wolne”
komendy głosowe zamiast gestów — warto wdrożyć je zanim pies straci wzrok, żeby miał czas je utrwalić
wzbogacenie zapachowe — węch staje się głównym zmysłem orientacji i rozrywki

Z behawioralnego punktu widzenia widzę to w ten sposób: pies, który traci wzrok, nie traci siebie. Traci jeden kanał informacji o świecie — i na ogół, przy naszej pomocy, znajduje inne. Węszenie, słuch, mapowanie ruchem — mózg psa jest zaskakująco plastyczny. Więcej o tym, jak dostosować dom do potrzeb starszego lub niepełnosprawnego psa, przeczytasz w tekście o adaptacji domu dla psa seniora.

Kiedy warto porozmawiać z weterynarzem

Jeśli twój pies należy do rasy z grupy ryzyka — wspomnij o PRA przy kolejnej rutynowej wizycie. Wczesne badanie okulistyczne może wyprzedzić kliniczne objawy o wiele miesięcy.

Jeśli planujesz hodowlę lub kupujesz szczenię rasowe — zapytaj hodowcę wprost o wyniki testów genetycznych rodziców w kierunku PRA. To pytanie, które powinno być oczywiste; dobry hodowca nie tylko nie urazi się, ale z chęcią pokaże dokumentację.

A jeśli zauważasz u swojego psa opisane wyżej zmiany w zachowaniu — nie odkładaj wizyty. Zmiany wzorców są ważniejsze niż jednorazowe potknięcie.

Źródła:

Ghilardi S. i wsp. (2023). Badanie częstości nosicielstwa wariantów PRA u 1180 psów z 55 ras we Włoszech. Veterinary Record Open 10:e77. DOI: 10.1002/vro2.77 [PMC10665785]
Jeong M.B. i wsp. (2013). Objawy kliniczne i wyniki ERG u 52 miniaturowych sznaucerów z PRA. J Vet Med Sci 75(10):1303-1308. DOI: 10.1292/jvms.12-0358 [PMC3942928]
Cornell University, Riney Canine Health Center. Materiały kliniczne nt. postępującej atrofii siatkówki. vet.cornell.edu/progressive-retinal-atrophy (dostęp 2026-10-16)