Pięć polskich ras psów uznanych przez FCI — i jak cudem przeżyły wojnę

We wrześniu 2026 roku Główny Inspektorat Weterynarii objął patronatem Krajową Wystawę Ras Rodzimych w Rudawce Rymanowskiej. Dla większości opiekunów psów w Polsce nazwa „rasy rodzime” może brzmieć abstrakcyjnie — bo które rasy w ogóle uznajemy za polskie i co to właściwie oznacza? Sprawdziłam, jak wygląda to od strony oficjalnej i co łączy historię każdej z tych ras.

Ile ras psów FCI uznaje za polskie?

Pięć. Dokładnie pięć ras wpisanych jest do rejestru Fédération Cynologique Internationale z oznaczeniem kraju pochodzenia: Polska. Są to:

Chart Polski — FCI nr 333, Grupa 10 (charty krótkowłose)
Ogar Polski — FCI nr 52, Grupa 6 (psy gończe)
Gończy Polski — FCI nr 354, Grupa 6 (psy gończe)
Polski Owczarek Nizinny (PON) — FCI nr 251, Grupa 1 (psy pasterskie)
Owczarek Podhalański — FCI nr 252, Grupa 1 (psy pasterskie)

Co ciekawe, żadna z nich nie doczekała się uznania bez walki. II Wojnę Światową każda z tych ras przeżyła w stanie bardzo szczątkowym — w kilku przypadkach dosłownie jako garstka osobników ukrytych przez myśliwych, pasterzy lub hodowców. Odbudowa zajmowała całe dekady.

Chart Polski — rasa szlachecka, która przetrwała w chłopskich zagrodach

Chart polski to rasa myśliwska, obecna w Polsce od stuleci. Wzmianki o szybkich chartach pojawiają się już w dawnych kronikach, a w XIX wieku malował je Juliusz Kossak — jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich malarzy polowania i przyrody. Historycznie chart służył szlachcie do polowania na zające, ptactwo, a nawet wilki.

Tragedia przyszła wraz z zubożeniem szlachty i rosnącymi podatkami od psich hodowli. Do okresu powojennego charty przetrwały jedynie w kilku odizolowanych miejscach — przede wszystkim na Kielecczyźnie, ukryte w zagrodach chłopskich. Nie było hodowli, nie było dokumentacji.

Odbudowę rozpoczęto w 1971 roku, gdy Maciej Mroczkowski dotarł do informacji o chartach zachowanych w ZSRR, gdzie jeszcze organizowano z nimi polowania. Na podstawie sprowadzonych stamtąd osobników zrekonstruowano populację. FCI uznało rasę tymczasowo w 1989 roku, a definitywnie — dopiero 1 marca 2001 roku.

Ogar Polski — pies, który miał własną książkę w 1611 roku

Spośród polskich ras myśliwskich ogar ma najdłuższą udokumentowaną historię. W 1611 roku Jan Ostroroga opublikował Myślistwo z ogary — tekst uznawany za pierwszą polską pracę kynologiczną. Ogary specjalizowały się w tropieniu zwierzyny i pościgu głosem, były stałym elementem szlacheckich polowań.

XIX wiek okazał się zabójczy — redukcja terenów łowieckich i zawirowania wojenne sprawiły, że rasa drastycznie podupadła. W okresie międzywojennym nie istniały żadne zorganizowane programy hodowlane w Polsce; ogary przetrwały funkcjonalnie jedynie na Litwie. Odbudowę zapoczątkował w 1959 roku pułkownik Piotr Kartawik, który sprowadził osobniki z ZSRR. FCI uznało rasę definitywnie 29 stycznia 1965 roku — jest to najwcześniej uznana spośród pięciu polskich ras.

Gończy Polski — najdłuższa droga do uznania przez FCI

Gończy polski wywodzi się ze staropolskich psów myśliwskich obecnych na niemal każdym szlacheckim dworze. Przed wojną hodowlą zajmował się przede wszystkim pułkownik Józef Pawłusiewicz, prowadzący kennel „Z Karpat” w Bieszczadach.

Po 1945 roku rasa niemal przestała istnieć. Przez około dwadzieścia lat nie prowadzono żadnych systematycznych działań hodowlanych. Formalną odbudowę rozpoczął dopiero w 1983 roku Polski Związek Kynologiczny. FCI uznało rasę definitywnie w 2006 roku — najpóźniej spośród wszystkich pięciu polskich ras.

Gończy jest dobrym przykładem na to, o czym piszę też przy okazji badań nad rasą a charakterem psa — rasy tworzone przez wieki z myślą o konkretnej funkcji (trop, wytrzymałość, głos) mają predyspozycje inne niż te hodowane wyłącznie pod kątem wyglądu. Gończy to pies o silnym instynkcie, wymagający doświadczonego opiekuna.

Polski Owczarek Nizinny — z azjatyckich płaskowyżów na polskie łąki

Historia PON-a jest nieco inna niż pozostałych ras — jego korzenie sięgają daleko poza Polskę. Zdaniem kynologów rasa wywodzi się od owczarków tybetańskich, sprowadzonych do Europy przez kupców. W Polsce psy te pojawiały się na wystawach już od 1924 roku.

II Wojnę Światową populacja PON-ów przeżyła w stanie szczątkowym. Odbudowę podjęli w latach 50. kynolodzy z Bydgoszczy, a w kolejnych dekadach kluczową rolę odegrała dr Danuta Hryniewicz, która systematycznie pracowała nad ustabilizowaniem rasy. FCI potwierdziło standard w 1963 roku, aktualizując go ostatecznie w 1998 roku. PON to dziś jedna z bardziej rozpoznawalnych polskich ras za granicą, zwłaszcza w krajach anglosaskich.

Owczarek Podhalański — pasterski strażnik z prehistoryczną linią

Owczarek podhalański ma chyba najbardziej egzotyczne korzenie spośród wszystkich pięciu ras. Jego przodkowie wywodzą się od psów mastiff-type, które dotarły do Europy Środkowej wraz z Hunami i Awarami w IV–VI wieku n.e. Białe psy pasterskie trafiły następnie w rejony Tatr w XIV–XV wieku — przyprowadziły je grupy wołoskich pasterzy wędrujących ze swoimi owcami przez Karpaty.

W okresie międzywojennym rasa była aktywnie promowana przez kynologów pod hasłem „Polski pies w polskim domu”. Pierwszy standard opracowano w 1937 roku, a FCI zarejestrowało rasę w 1967 roku.

📌 Zapamiętaj: Owczarek podhalański to pies strażniczy z głęboko zakodowanym instynktem ochronnym i niezależnym myśleniem. Przed adopcją tego psa warto szczerze ocenić swoje doświadczenie z psami — to rasa dla osób z wyraźnym doświadczeniem w pracy z psami o silnym charakterze.

Bonus: Polski Spaniel Myśliwski — w kolejce do FCI

Poza pięcioma uznanymi rasami istnieje jeszcze Polski Spaniel Myśliwski, który czeka na wpis do rejestru FCI. Rasa pojawia się w polskiej literaturze myśliwskiej już w XIX wieku — kennel księżnej Izabelli Radziwiłłowej w Mańkiewiczach na Polesiu był jednym z nielicznych miejsc, gdzie psy te hodowano systematycznie. II Wojnę Światową i sowieckie rekwizycje populacja przetrwała w stanie szczątkowym.

Systematyczne prace hodowlane wznowił w latach 90. dr Andrzej Krzywiński. Wstępny standard jest gotowy — wniosek o formalne uznanie przez FCI jest w przygotowaniu.

Co łączy wszystkie polskie rasy?

Patrząc na historię tych pięciu ras, uderza jeden wspólny motyw: każda z nich była o krok od wyginięcia. Nie było to naturalne zanikanie — to była katastrofa wojenna, przetrzebiona hodowla, spalona dokumentacja. Każda odbudowa wymagała poszukiwania ocalałych osobników, często poza granicami Polski — w ZSRR czy na Litwie.

Tym bardziej imponuje, że odbudowa w ogóle się udała. Przypomina mi to historię innych ras, które na własne szczęście lub nieszczęście zapisały się w historii — jak Turnspit Dog, zapomniana angielska rasa kuchenna, którą zdołano opisać, choć nie uratować. Polskim rasom historia dała drugą szansę — i ludzie z niej skorzystali.

Podsumowanie

Polska ma pięć ras psów uznanych przez FCI: Chart Polski (nr 333), Ogar Polski (nr 52), Gończy Polski (nr 354), Polski Owczarek Nizinny (nr 251) i Owczarek Podhalański (nr 252).
Wszystkie pięć niemal wyginęło w czasie II Wojny Światowej — każda wymagała wieloletniej, często transgranicznej odbudowy.
Najwcześniej uznany przez FCI jest Ogar Polski (1965 rok), najpóźniej — Gończy Polski (2006 rok).
W kolejce do uznania czeka Polski Spaniel Myśliwski, z udokumentowaną historią sięgającą XIX wieku.
Owczarek Podhalański ma najdłuższą linię historyczną — jego przodkowie dotarli w Tatry w XIV–XV wieku z wołoskimi pasterzami.

Cieszę się, że każda z tych ras przetrwała — i że jest kto o nich mówić głośno. Krajowa Wystawa Ras Rodzimych to dobra okazja, żeby przypomnieć sobie, że polska kynologia to nie tylko hodowla, ale też historia.