Mykotoksyny u psa — jak pleśń w karmie i kompoście zagraża zdrowiu

Pisałam już o grzybach trujących dla psa — tych dzikorosnących, które pies może napotkać na spacerze. Ale jest jeszcze jedno zagrożenie grzybowe, o którym mówi się znacznie rzadziej: mykotoksyny. To nie są same grzyby — to chemiczne toksyny, które pleśnie produkują jako produkt uboczny swojego wzrostu. I tu zaczyna się problem: toksyny można wchłonąć bez kontaktu z żadnym trującym grzybem. Wystarczy spleśniała karma, zbutwiałe orzechy z ogrodu albo dostęp do kompostu.

Jako behawiorystka dobrze rozumiem, jak psy poznają świat — najpierw nosem, potem pyskiem. Zdaję sobie sprawę, że dla wielu psów kompost w ogrodzie to nieodparte wyzwanie, a zgniłe resztki jedzenia na podwórku sąsiada pachną jak zaproszenie. Dlatego uważam, że warto wiedzieć, co dokładnie kryje się w tej pleśni i dlaczego może zabić.

Czym są mykotoksyny i dlaczego nie widać zagrożenia

Mykotoksyny to toksyczne związki chemiczne wytwarzane przez różne gatunki pleśni. Kluczowa właściwość, którą warto zapamiętać: są stabilne termicznie i chemicznie. Oznacza to, że ugotowanie, upieczenie czy wysuszenie spleśniałego produktu niszczy samą pleśń, ale nie toksyny — one pozostają w jedzeniu i mogą w nim tkwić długo po tym, jak widoczna pleśń zniknie.

Dlatego zasada “skrobnę pleśń i zjem/dam psu resztę” jest błędna. Gdy pleśń jest widoczna, toksyny są już obecne w całym produkcie.

Dla psów najistotniejsze są trzy grupy mykotoksyn, różniące się źródłem i rodzajem zatrucia.

Trzy typy mykotoksyn — trzy różne scenariusze

Mykotoksyny tremorgeniczne — największe ryzyko ostrych zatruć u psów

To najczęstsza przyczyna ostrego, nagłego zatrucia mykotoksynami u psów domowych. Produkowane są głównie przez pleśnie z rodzaju Penicillium, które rozwijają się na spleśniałych orzechach (zwłaszcza włoskich i arachidowych), produktach mlecznych, kompoście organicznym i odpadkach kuchennych.

Pies, który dostał się do kompostownika, śmietnika lub zjadł zgniłe orzechy z ogrodu — jest w grupie ryzyka.

Objawy pojawiają się szybko, zwykle w ciągu kilku godzin od spożycia:

wymioty
drżenia mięśniowe (mogą być bardzo nasilone)
zaburzenia koordynacji, ataksja
oczopląs (niekontrolowane ruchy gałek ocznych)
drgawki
podwyższona temperatura ciała
przyspieszone bicie serca

📌 Jeśli pies dostał się do kompostu lub śmietnika, a kilka godzin później zaczyna się trząść — to nagły stan weterynaryjny. Nie czekaj do rana.

Nie istnieje odtrutka. Leczenie jest objawowe i podtrzymujące: płynoterapia, środki zmniejszające drżenie i drgawki, kontrola temperatury. Im szybciej pies trafi do kliniki, tym lepsze rokowania.

Aflatoksyny — niebezpieczeństwo ukryte w suchej karmie

Aflatoksyny produkuje Aspergillus flavus i A. parasiticus — pleśnie, które rozwijają się na zbożach, orzeszkach ziemnych i kukurydzy przechowywanych w wysokiej temperaturze i wilgotności. Są szczególnie problematyczne latem, gdy temperatura sprzyja ich wzrostowi.

W kontekście psów aflatoksyny są zagrożeniem związanym przede wszystkim z suchą karmą — jeśli surowce użyte do jej produkcji były zanieczyszczone, toksyna może przetrwać proces wytwarzania karmy i znaleźć się w worku, który trafia do sklepu.

Historia zatruć aflatoksynami u psów obejmuje wielokrotne, głośne wycofania karm z obrotu w Europie i USA. Prawo UE ogranicza zawartość aflatoksyny B1 w pełnoporcjowej karmie dla psów do 0,01 mg/kg (10 μg/kg) — ale warto pamiętać, że limit dotyczy karmy opuszczającej zakład, a nie tej przechowywanej w nagrzanym samochodzie przez kilka tygodni lata.

Objawy aflatoksykozy są bardziej podstępne i rozciągnięte w czasie niż przy zatruciu tremorgenicznym:

letarg, osłabienie
brak apetytu
żółtaczka (żółte zabarwienie białkówek, dziąseł)
wymioty, biegunka
skłonność do krwawień
wzdęty brzuch

Aflatoksyny atakują przede wszystkim wątrobę. Jeśli karma jest spożywana przez dłuższy czas przy niskim poziomie zanieczyszczenia, objawy mogą pojawić się po tygodniach — i mogą być nieodwracalne.

⚠️ Latem szczególnie pilnuj warunków przechowywania karmy. Otwarta torba w nagrzanej piwnicy lub samochodzie to idealne środowisko dla Aspergillus. Karma po otwarciu powinna trafić do szczelnego pojemnika i być przechowywana w suchym, chłodnym miejscu.

Trichotheceny (DON/womitoksyna) — problem zbożowych podstaw karmy

Trichotheceny, z których najważniejszy dla zwierząt towarzyszących jest DON (deoksyniwalenol, zwany womitoksyną), produkowane są przez pleśnie z rodzaju Fusarium — powszechne w europejskiej uprawie zbóż. Kukurydza, pszenica, pszenżyto i inne zboża mogą być źródłem DON, szczególnie po deszczowych letnich sezonach.

Dla psów jedzących karmy zbożowe lub karmę z dużą ilością kukurydzy — temat jest aktualny.

Zatrucie trichothecenami daje objawy mniej dramatyczne niż tremorgeniczne, ale długofalowo niepokojące:

wyraźna niechęć do jedzenia (feed refusal)
wymioty
osłabienie układu immunologicznego
zmiany skórne
skłonność do krwawień przy wyższych dawkach

Objawy mogą być tak subtelne, że opiekun uzna je za “ten pies po prostu jest wybredny”. A za tym może stać chroniczna ekspozycja na DON z karmy.

Objawy, które wymagają natychmiastowej reakcji

Mykotoksyny tremorgeniczne i aflatoksyny różnią się tempem działania, ale obie są potencjalnie śmiertelne bez szybkiej pomocy weterynaryjnej. Idź do kliniki natychmiast, gdy:

pies drży lub ma drgawki — szczególnie jeśli miał dostęp do kompostu, śmietnika lub orzechów
pojawiła się żółtaczka (żółte dziąsła, białkówki oczu)
pies wymiotuje i jednocześnie ma problemy z koordynacją
nagle przestał jeść i jest wyjątkowo ospały

Nie próbuj wywoływać wymiotów w domu, jeśli pies ma już drżenia — ryzyko zachłyśnięcia jest zbyt duże. Zawieź go do kliniki i poinformuj weterynarza, do czego pies mógł mieć dostęp.

Jak chronić psa — konkretne kroki

Zabezpiecz kompost i śmietniki. To najważniejsza rzecz, jeśli masz ogród. Kompostownik powinien być szczelnie zamknięty i niedostępny dla psa. Śmietnik w kuchni — podobnie.

Nie karm psa resztkami z pleśnią. Spleśniały chleb, ser, orzechy, stare pieczywo — nie są “trochę do wyrzucenia”. Są potencjalnie niebezpieczne. Jeśli coś ma nawet ślad pleśni, ląduje w śmietni — nie w misce psa.

Przechowuj karmę prawidłowo. Po otwarciu worek trafia do szczelnego pojemnika, do szafki lub spiżarni — nie na słońce, nie do nagrzanej piwnicy. Latem zasada ta jest szczególnie ważna.

Sprawdzaj wycofania produktów. Europejski System Szybkiego Ostrzegania o Niebezpiecznych Produktach Żywnościowych i Paszach (RASFF) oraz polska Główna Inspekcja Weterynaryjna (GIW) publikują komunikaty o wycofaniu karm. Warto raz na jakiś czas sprawdzić, czy twoja karma nie znalazła się na liście.

Pilnuj, co pies zbiera z ziemi. Zgniłe orzechy włoskie, orzeszki ziemne i inne orzechy leżące na ziemi to szczególne ryzyko — psy uwielbiają je zbierać, a aflatoksyny i toksyny tremorgeniczne mogą być obecne nawet bez widocznej pleśni.

💡 Mykotoksyny tremorgeniczne znaleziono m.in. w spleśniałych orzechach włoskich leżących pod drzewem, wyrzuconej kanapce z serem i odpadkach kuchennych w kompoście. Żadne z tych “źródeł” nie wygląda groźnie — i to jest właśnie istota problemu.

Podsumowanie

Jako behawiorystka obserwuję, jak często koncentrujemy się na zagrożeniach widocznych i dramatycznych — agresywne psy, wypadki, zatrucia lekami. Tymczasem coś tak banalnego jak dostęp do kompostownika może w ciągu kilku godzin doprowadzić psa do stanu zagrożenia życia.

Mykotoksyny są niewidoczne, nie pachną inaczej niż spleśniały produkt i nie znikają po ugotowaniu. Mam wrażenie, że wielu opiekunów naprawdę nie zdaje sobie z tego sprawy — i rozumiem to, bo “pleśń” kojarzy się raczej z czymś nieprzyjemnym niż niebezpiecznym dla życia. A jednak jest inaczej.

Nie chcę siać paniki — wystarczy kilka prostych nawyków, żeby ryzyko zredukować do minimum. Zabezpieczony kompost, szczelny pojemnik na karmę i brak “złomowania” resztek jedzenia po spleśniałych produktach to ochrona, która nic nie kosztuje, a może uratować życie.

Jeśli masz pytania o konkretny produkt albo nie wiesz, jak czytać komunikaty o wycofaniu karmy — serwisy GIW i RASFF są dostępne publicznie, a informacja na etykiecie powinna zawierać numer partii. Trzymaj go. To może być ważne.

Źródła: Merck Veterinary Manual, sekcje „Tremorgenic Neuromycotoxicosis in Dogs”, „Aflatoxicosis in Animals”, „Trichothecene Toxicosis in Animals” (wyd. online, aktualizacje 2024–2025, autorka: Michelle S. Mostrom, DVM, PhD, DABVT).